اين احتمال وجود دارد كه سخنان و حتى تعابير برخى از متفكران ، از ادبياتى تأثير پذيرفته باشد كه در رويارويى با آراى پيش گفته به تدريج شكل گرفت . از جمله مىتوان از على عبد الرزاق نام برد كه در كتاب الاسلام و اصول الحكم در تعبير از مقام رسالت ، عبارت « الزعامة النبوية » را به كار مىبرد ، خصوصا آن كه او در تحرير اين كتاب از كتاب‌هاى مستشرقان بهره برده است . « 1 » همچنين توصيف آن حضرت به « نابغه » يا « عبقرى » « 2 » در كتاب عبقرية محمد ، نوشتهء عباس محمود عقاد و حياة محمد صلّى اللّه عليه و آله ، نوشتهء محمد حسين هيكل و يا « رفارمر » از سوى سر سيد احمدخان « 3 » مىتواند جلوه‌هاى ديگرى از اين تأثيرپذيرى قلمداد گردد . ب - وحى و قرآن مستشرقان قرآن را نه حاصل وحى الهى ، بلكه با ساده‌انگارى ، اين عامل هدايت ابدى را نتيجهء وحى نفسانى ، تأثير از انفعالات عاطفى ، در اثر خواب ، تجربهء ذهنى ، كهانت ، صرع و هيسترى معرفى كرده‌اند . « 4 » پرداختن به مسئلهء وحى در آثار انديشمندان اسلامى متأخر ، كوششى است براى ارائهء تصويرى درست از اين امر در پاسخ به اشكال‌هاى عنوان شده . كتاب وحى در اسلام ، نوشتهء علامه طباطبائى ، نمونه‌اى از اين تلاش‌ها است . آنان قرآن را با توجه به آن چه گفته شد ، دستاوردى بشرى معرفى كرده ، از طرق مختلف بر اين گفتهء ناصواب استدلال مىكنند : 1 . با تأكيد بر تأثّر قرآن از مكان ، زمان ، اقتصاد و مظاهر حيات و تفكر آن روز جزيرة العرب ، قرآن را انعكاسى از جامعهء آن روز معرفى كرده‌اند « 5 » كه از مذاهب حنيف ، وثنى ، صائبه ، زرتشتى ، هندانى ، نصرانى و يهودى موجود آن زمان ، برگرفته شده است . « 6 » در مورد اقتباس آن از دين يهود و نصرانى ، با غرض ورزى تمام گفته شده كه

--> ( 1 ) . محمد البهى ، الفكر الاسلامى الحديث وصلته بالاستعمار الغربى ، ص 270 - 278 . ( 2 ) . فهد بن عبد الرحمن بن سليمان الرومى ، منهج المدرسة العقلية الحديثة فى التفسير ، ص 743 - 752 . ( 3 ) . رسول جعفريان ، مرورى بر زمينه‌هاى فكرى التقاط جديد در ايران ، ص 43 . ( 4 ) . عمر بن ابراهيم رضوانه ، آراء المستشرقين حول القرآن الكريم و تفسيره ، ص 372 - 404 . ( 5 ) . محمد البهى ، الفكر الاسلامى الحديث وصلته بالاستعمار الغربى ، ص 225 - 232 . ( 6 ) . عمر بن ابراهيم رضوانه ، آراء المستشرقين حول القرآن الكريم و تفسيره ، ص 239 - 361 .